Merhaba Dünya: Backend Notları Yeniden Yayında

Her yazılımcının ilk programı bir “Merhaba Dünya”'dır. Benimki iki kez oldu: ilki 2021'de emrecelen.com.tr'de, ikincisi şimdi, tam burada.

Ben Emre Çelen. 4 yıldır Java, Kotlin ve Spring Boot ile backend tarafında çalışıyorum; son yıllarım çoğunlukla bankacılık projelerinde geçti. Bu blog, yani Backend Notları, üretimde öğrendiklerimi sade bir Türkçeyle yazacağım yer.

Kahveni al ☕, uzun bir aradan sonra sunucuyu birlikte ayağa kaldıralım:

#Önce tanışalım

Kariyerimin büyük kısmı, küçük bir hatanın bile pahalıya patladığı yerlerde geçti:

• Garanti BBVA Teknoloji: Rol ve yetkilendirme sistemlerinin modernizasyonunda çalıştım.
• Digitopia: Kotlin ve Spring Boot ile gRPC, WebSocket ve olay güdümlü servisler geliştirdim.
• OBSS Technology · Akbank: Bugün mobil bankacılık ekibinde Sigorta ve Ticari Kredi domainlerinde mikroservisler ve BFF katmanları yazıyorum.

İşin en sevdiğim tarafı hep aynıydı: karmaşık görünen bir problemi, bir kahve molasında anlatılabilecek kadar sadeleştirmek. Burada yapmaya çalışacağım şey de bu.

Uzun hâli, kullandığım teknolojiler ve kariyer çizelgesi Hakkımda sayfasında.

#Olay raporu: Blog neden yıllarca sessiz kaldı?

Backend'de bir şey ters gittiğinde suçlu aramayız; oturup bir postmortem yazarız. Ne oldu, neden oldu, bir daha olmasın diye ne yapıyoruz? Blogumun uzun sessizliğini de aynı şekilde raporlamak istedim. Biraz daha az ciddiyetle, söz.

#Özet

2021 ile 2022 arasında emrecelen.com.tr'de 87 yazı yazdım. Çoğu, o gün yeni öğrendiğim bir şeyin heyecanla tutulmuş notuydu: “JavaFX Maven Projesi Nasıl Oluşturulur?” Sonra bir gün yazmayı bıraktım. Site açık kaldı ama servis, tabiri caizse, sessizce durmuştu.

#Kök neden

Tek bir suçlu yok; birbirini besleyen üç sebep var:

• Öğrenme hızı yazma hızını geçti. Bir konuyu yazmaya oturduğumda ben çoktan bir sonrakine geçmiş oluyordum.
• “Bunu zaten herkes biliyor” hissi. Yeni öğrendiğim bir şeyi anlatmak her ay biraz daha gereksiz geldi. (Spoiler: •••••• ••••••••••••herkes bilmiyormuş.)
• İş yoğunluğu. Kariyerimin ilk yılları biraz koşturmacalı geçti; bir yandan yeni sorumluluklara adapte olmaya çalışırken bir yandan da yüksek lisans süreci başladı. İş, okul ve öğrenme arasında yazmak çoğu zaman listenin en altına kaldı. 🥺

#Ne öğrendik?

İlk yazılarım başlangıç seviyesindeydi ve bu gayet normaldi. Aradan geçen yıllarda ise üretimde yaşanan hatalar, yanlış varsayımlar, gerçek trafik altında ortaya çıkan problemler ve farklı projeler çok daha fazla şey öğretti. Bunların bir kısmı dokümantasyonda bulunuyor, bir kısmıysa ancak deneyerek ve bazen yanılarak öğreniliyor.

#Ne yazacağım?

#Neden şimdi?

Sanırım yazmayı değil, yazmanın bende bıraktığı hissi özledim. Yeni bir şey öğrenip onu kendi cümlelerimle anlatmayı; belki hiç tanımadığım birinin aynı probleme takıldığında buradaki birkaç satır sayesinde yoluna devam edebilmesini… Bunun gerçekten birine faydası olup olmadığını çoğu zaman bilmeyeceğim. Ama ihtimali bile güzel. Bazen insanın yeniden başlaması için bundan fazlasına ihtiyacı olmuyor.

#Aksiyonlar

• Yeni bir ev: emrecelen.dev
• Notları ölçerek ve gerçek örneklerle anlatmak
• Düzenli yayın ritmi: ayda iki yazı
• Eski alan adını buraya yönlendirmek

#v1 → v2: Ne değişti?

Eski yazıları buraya taşımıyorum. Utandığımdan değil; o blog başka bir dönemin günlüğüydü ve öyle kalması daha güzel. Aradaki farkı en iyi bir diff anlatır:

- alan adı : emrecelen.com.tr
+ alan adı : emrecelen.dev
- örnek    : "Java Interface Nedir?"
+ örnek    : "Transactional outbox ile çift yazma probleminden çıkış"
- soru     : "Bugün ne öğrendim?"
+ soru     : "Üretimde ne kırıldı, nasıl düzelttik?"
- altyapı  : WordPress
+ altyapı  : sıfırdan yazılmış, statik bir site
  dil      : Türkçe (değişmedi)

#Bu blog nasıl çalışıyor?

Bir backend'ci blog kurunca altyapıya biraz fazla kafa yoruyor, kabul. Kısaca: veritabanı yok, sunucuda çalışan kod yok. Her yazı git'te duran bir MDX dosyası. Site her yayında baştan derlenip düz HTML dosyalarına dönüşüyor. Sen bir sayfa açtığında hazır bir dosyayı okuyorsun; tarayıcına yalnızca etkileşimli parçaların JavaScript'i gidiyor.

Katmanlara tek tek bakmak istersen birine dokun:

#Seni neler bekliyor?

Bu siteyi yaparken en çok önemsediğim şey okumanın keyifli olmasıydı. Birkaç küçük sürpriz hazırladım; hepsi isteğe bağlı, hiçbiri yoluna çıkmıyor.

#Kulağına küçük notlar

Bir düğmeye bastığında, bir menü açtığında ya da bir şeyi kopyaladığında çok kısa sesler duyabilirsin. Varsayılan olarak kapalılar; açmak sana kalmış. İşin güzel tarafı ortada tek bir ses dosyası olmaması: her ses, tarayıcının WebAudio arayüzüyle o anda birkaç notadan üretiliyor.

Hepsini bu küçük piyanoda topladım. Piyano serbest çalma modunda açılıyor: tuşlar gerçek notalar, dokunabilir ya da klavyeden A'dan J'ye çalabilirsin. "Site sesleri"ne geçersen her tuş bu sitede duyduğun bir sesi çalıyor:

Beğendiysen üst menüdeki küçük ekolayzır düğmesiyle sesleri açık bırakabilirsin. DENESesleri aç

#Gözüne yol gösteren animasyonlar

Animasyonlar burada süs değil, yol gösterici: açılan bir panel nereden geldiğini, kapanan bir menü nereye gittiğini anlatıyor. Neredeyse hepsinde aynı eğriyi kullanıyorum: hızlı başlayıp yumuşakça oturan bir yay. Sitenin imza eğrisi cubic-bezier(.16, 1, .3, 1); sürenin ilk %30'unda yolun yaklaşık %88'ini tamamlıyor, kalan zamanı yerine oturmaya harcıyor.

Aşağıdaki stüdyoda bir eğri seçip oynat, zaman çizelgesini sürükleyip hareketi kare kare izle ya da tutamakları çekip kendi eğrini çiz:

İşletim sisteminde "hareketi azalt" ayarı açıksa site bunu fark edip animasyonları kendiliğinden sadeleştiriyor. Bu yazının başındaki açılış sekansı bile o durumda tek seferde görünüyor.

#Parmaklarının ucundaki kolaylıklar

Okumayı kolaylaştıran beş küçük özellik var: hızlı arama, açık ya da koyu tema, okuma listesi, kaldığın yerden devam ve seç-alıntıla araç çubuğu. Hiçbiri hesap istemiyor.

• Hızlı arama

  Herhangi bir sayfada kısayola bas; yazılar, kavramlar ve komutlar tek kutuda.
  CtrlK·⌘K·/DENEAramayı aç

• Açık ya da koyu

  Gözün hangisini seviyorsa. Seçmezsen site işletim sisteminin temasını izliyor.
  DENEKoyu temaya geç

• Okuma listesi

  Bir yazıyı sonraya bırakmak için "Kaydet"e bas. Liste yalnızca senin tarayıcında tutuluyor.
  DENEBu yazıyı kaydet

• Kaldığın yerden devam

  Yarım bıraktığın yazıya döndüğünde ana sayfa seni kaldığın bölüme götürüyor.
  Tercihler izniyle

• Seç, alıntıla

  Bir cümleyi seçince küçük bir araç çubuğu çıkıyor: kopyala, bağlantısını al, paylaş ya da sitede ara. Hadi, bu cümleyi seçip dene.

#Backend Notları'nda hangi konular var?

Backend Notları'ndaki yazılar yedi kategoride toplanıyor: Backend, Veritabanı, Dağıtık Sistemler, DevOps, Mimari, Performans ve Günlük. Her kategorinin kendine özgü bir görünümü var: Backend bir API'nin rota tablosu, Veritabanı bir sorgu sonucu, Dağıtık Sistemler de Kafka partition'larına dağılmış mesajlar gibi listeleniyor.

• API

  Backend

  API ve servisler
  Rota tablosu
  HTTP sözleşmeleri, kuyruklar, thread modelleri.
  GET /users/:id → 200 · 4 ms
• SQL

  Veritabanı

  Sorgu, index, veri modeli
  Sorgu sonucu
  Sorgu planları, index seçimi, MVCC ve migration.
  SELECT * FROM yazilar → 4 satır
• p0

  Dağıtık Sistemler

  Mesaj, tutarlılık, dayanıklılık
  Partition akışı
  Kafka, outbox, saga, circuit breaker.
  p0 ▮▮▮ p1 ▮▮▮ p2 ▮▮ lag 0
• CI

  DevOps

  Build, test, deploy, gözlem
  Pipeline
  CI süresi, sıfır kesintili deploy, gözlemlenebilirlik.
  build ✓ test ✓ deploy ✓ observe ●
• ADR

  Mimari

  Karar kayıtları
  Karar kayıtları
  Modüler monolit, hexagonal, CQRS; her yazı bir karar kaydı.
  ADR-012 · Kabul edildi
• ms

  Performans

  Ölç, düzelt, tekrar ölç
  Benchmark
  N+1, bağlantı havuzu, GC duraklamaları; her yazı bir önce/sonra ölçümü.
  312 sorgu → 9 sorgu · 35×
• LOG

  Günlük

  Duyuru, çekiliş, geliştirme notları
  Günlük akışı
  Blogun kendisiyle ilgili duyurular ve geliştirme notları. Bu yazı da onlardan biri.
  v0.8 devlog · ★ çekiliş · 1 duyuru

Bunların yanında iki küçük bölüm var. Nedir? sözlüğünde cache stampede, idempotency, N+1 gibi kavramlar adım adım anlatılıyor. İpucu sayfasında da gündelik işte zaman kazandıran tek satırlık komutlar var.

#Nasıl takip edilir?

Yeni yazılardan haberdar olmanın ve bana ulaşmanın en kısa yolları:

• RSS: En kolay yol. rss.xml adresini okuyucuna ekle; hesap ya da e-posta gerekmiyor, yeni yazılar kendiliğinden düşüyor.
• Sırada: Ana sayfadaki Sırada kutusunda üzerinde çalıştığım yazıları ve hangi aşamada olduklarını görebilirsin.
• LinkedIn: Her yeni yazıyı LinkedIn (yeni sekmede açılır)'de de duyuruyorum.
• İletişim: Bir konu önermek, bir hatayı yakalamak ya da sadece merhaba demek istersen iletişim sayfası her zaman açık. Her mesajı okuyorum.

Kesinti uzun sürdü ama veri kaybı yok: notlar birikti, sadece yayına alınmadı. Şimdi sıra onlarda. Terminal senin:

Görüşmek üzere.